Onheilstijdingen stapelen zich op: een pijnlijke transatlantische vervreemding, het einde van de rules-based internationale orde en een terugval naar een Hobbesiaanse wereld waarin de VS, Rusland en China hun wil opleggen aan zwakkere staten. Ook wordt gesproken over agressieve inmenging van Amerikaans ‘hard-rechts’ in het Europese politieke leven. Dit zijn ontwikkelingen waarbij een liberaal Europa het meeste te verliezen heeft.
Wil Europa weer “aan tafel zitten” in plaats van “op het menu staan”, dan moet het zich internationaal sterker profileren. Niet alleen als civiele macht, maar als een force for good die ook daadwerkelijk hard power kan en wil inzetten.
Hoe Europa militair sterker kan worden
Om militaire middelen op te bouwen zijn er grofweg twee routes: binnen of buiten de NAVO. Binnen de tweede route ontstaat opnieuw een keuze: samenwerking in EU-verband of in kleinere ad hoc-coalities.
Na het mislukken van de Europese Defensiegemeenschap in 1954 bleef collectieve defensie bij de NAVO. Daardoor kreeg Europese integratie vooral een civiel karakter. Europa groeide uit tot een succesvolle civiele macht.
Tijdens de Koude Oorlog werden Europese landen binnen NAVO-verband toch gedwongen om serieuze defensiecapaciteiten op te bouwen.
Na de Koude Oorlog
Na het wegvallen van de Sovjetdreiging in 1989–1991 verdween de urgentie om defensie-inspanningen voort te zetten. Het zogeheten vredesdividend werd snel en ruim benut, met als gevolg een sterke afname van de gevechtskracht van vrijwel alle Europese krijgsmachten, met Nederland als duidelijk voorbeeld.
De rol van de EU
Europa heeft inmiddels een gemeenschappelijk buitenlands-, veiligheids- en defensiebeleid, maar echte collectieve verdediging zonder de Verenigde Staten is nog niet haalbaar.
De EU bestaat uit 27 lidstaten met uiteenlopende belangen en slechts gedeeltelijk gedeelde soevereiniteit. Daardoor is de EU niet in staat om zelfstandig de frontlijn met Rusland te verdedigen, met of zonder Oekraïne.
Wel kan de EU bijdragen aan steun voor Oekraïne en het versterken van een Europese defensie-industrie.
Alternatief: select militair verband
Een alternatief is een kleiner, operationeel Europees militair verband. Hierin werken landen samen die in een artikel 5-scenario daadwerkelijk gevechtskracht kunnen leveren.
Frankrijk en het VK, als nucleaire machten, aangevuld met Duitsland en Polen, zouden samen voldoende afschrikking kunnen bieden. Dit zou kunnen met een verwijzing naar de EU-bijstandsclausule, maar met behoud van nationale militaire autonomie. Ook het VK kan hierin als niet-EU-land deelnemen.
De toekomst van de NAVO
De vraag blijft of Europa zijn veiligheidsbelangen kan blijven baseren op de NAVO, die volgens sommigen door een existentiële crisis gaat.
Er zijn twee mogelijke scenario’s.
Optimistisch scenario
In het optimistische scenario verandert de NAVO in een meer zakelijke samenwerking tussen Europa en de VS. Het zwaartepunt van Amerikaanse aandacht verschuift naar Azië en het westelijk halfrond.
Europese landen nemen meer verantwoordelijkheid voor conventionele afschrikking en operationele leiding van NAVO-structuren, terwijl de VS cruciale high-end capaciteiten en nucleaire afschrikking blijven leveren.
De NAVO blijft belangrijk als platform voor wereldwijde operaties en samenwerking rond Oekraïne en defensie-industrie. Zo ontstaat geleidelijk een strategisch autonomer Europa binnen een herijkte NAVO.
Pessimistisch scenario
In het pessimistische scenario krijgt Oekraïne onvoldoende veiligheidsgaranties en wordt het land feitelijk overgelaten aan Rusland.
Dit zou zware schade toebrengen aan de Europese veiligheidsorde na 1989. De NAVO raakt gedemoraliseerd en herstelt niet van de geopolitieke gevolgen.